|
Karahanlılar,
daha önceki Türk devletlerinden farklı olarak, hükümdarların
ve halkının çoğunluğunun
Müslümanlığı
seçtiği ilk Türk-İslâm devletidir. Bu sebeple Türk tarihi
içerisinde Karahanlıların özel bir
yeri ve önemi
vardır.
Hâkaniye ve
İlig-Hanlar adlarıyla da anılan Karahanlı Devleti, başta
Karluklar olmak üzere Çiğil,
Yağma ve Tuhsı
gibi Türk Boylarına dayanıyordu. Karluklar, Balasagun merkez
olmak üzere Yedi-
su bölgesinde
bir devlet kurmuşlardı. Karluk yabgusu, bağlı bulunduğu
Uygur Hakanlığı'nın 840
yılında
Kırgızlar tarafından yıkılması üzerine istiklâlini ilân
etti. Kendisini Türk hakanlarının yasal
halefi sayan
yabgu Karahan unvanını aldı.
Karahanlıların
ilk hükümdarı olarak Bilinen Bilge Kül Kadır Han,
Maverâünnehir'deki Sâmanî devleti
ile
mücadelelerde bulundu. Oğullarından Arslan Han ulu hakan
olarak Balasagun'da, Oğulcak Kadır
Han ise
Talas'ta oturdular. Kadır Han 893'te başkenti Kaşgar'a
nakletti. Bu dönemde yeğeni Satuk
Buğra Han
Müslümanlarla temas kurdu ve Karahanlı Devleti'nin başına
geçince de İslâmiyet'i resmî
din olarak
kabul etti (920). Bu tarihten sonra Abdulkerim Satuk Buğra
han adıyla anıldı. Ancak
Karahanlı
sınırları içersindeki halkın tamamiyle İslâmiyet'i seçmesi
Satuk Buğra Han 'ın oğlu Baytaş
zamanında
gerçekleşmiştir.
Karahanlı
Hükümdarı Ebu Nasr Ahmed zamanında, kardeşi İlig Nasr
tarafından Samaniler devletine
son verildi
(999). Ebu Nasr Ahmed Abbasi halifesi tarafından bir İslâm
hükümdarı olarak tanınan ilk
Karahanlı hanı
olmuştur. Karahanlı Devleti'nin sınırları Balasagun, Özkent
ve Tarım Havzası'nın batı
kısmı ile
Karakurum dağları dolaylarına kadar genişlemişti. Güneyde
Gazneliler ile komşu oldular ve
mücadele
ettiler. Ancak hanedan arasında çıkan anlaşmazlık
neticesinde devlet Doğu ve Batı olmak
üzere ikiye
ayrıldı (1042). Doğu Karahanlıların başında Tamgaç Buğra
Han; Batı Karahanlıların
başında ise
Ahmet Arslan Han bulunuyordu.
Doğu Karahanlı
Devleti (1042-1211): Doğu Karahanlı Devleti'nin sınırları
Kaşgar, Fergana, Balkaş
gölü civarına
kadar uzanmaktaydı. Devletin merkezi zaman zaman Balasagun,
Talas ve Kaşgar
şehirleri
olmuştur. Doğu Karahanlı Devleti'nin ilk hükümdarı sayılan
Tamgaç Buğra Han âdil ve dindar
bir kişi
olarak tanınmaktaydı. Yusuf Has Hacib'in yazdığı Kutadgu
Bilig bu hükümdara sunulmuştur.
Doğu Karahanlı
Devleti 1090 yılında Selçuklulara bağlandı. Devlet 1133
yılında Moğol asıllı
Karahıtayların
hâkimiyetine girdi. Bu durum 1211'e kadar devam etti.
Bölgenin tamamı Cengiz Han
tarafından
istilâ edildi.
Batı Karahanlı Devleti (1042-1212):Batı Karahanlıların
sınırları batıda Aral gölünden doğuda
Çimkent ve
Özkent'e kadar uzanmaktaydı. Devletin başkenti önceleri
Özkent idi. Daha sonra
Semerkant ve
Buhara devletin merkezleri olmuştur. İlk hükümdarları Ahmet
Arslan Han idi.
Büyük Selçuklu
Sultanı Melikşah bir Karahanlı prensesi ile evlenerek iki
devlet arasında akrabalık
kurdu ve
böylece Karahanlıları kendisine bağladı (1089).
Selçukluların Katavan Savaşı'nda
yenilmesiyle
beraber Batı Karahanlılar da Karahitay hâkimiyetine girmişti
(1141). Harzemşahlar
bölgedeki
Moğol hâkimiyetine son vermiş, son Karahanlı hükümdarı Osman
Han'ı da ortadan
kaldırarak, bu
devleti yıkmışlardır (1212). |