|
Osmanlı sosyal ve
ekonomik tarihinin kurucularından Ö.L. Barkan’ın (Barkan 1940 ve 1941) tahrir
defterlerinin Osmanlı tarihi açısından taşıdığı öneme dikkat çekişinden
yaklaşık 60 yıl kadar geçmiş ve bu defterlerin giderek yoğun bir biçimde
kullanılmasıyla Osmanlı Devletinin timar sistemini uyguladığı yörelerin sosyal,
ekonomik ve kültürel tarihi konularında önemli katkılar yapılmıştır. Hiç
şüphesiz tahrir defterleri ana kaynak olmak üzere yazılan pek çok makale ve
basılmamış tezin tümünü, tahrir defterlerinin istatistik açısından taşıdığı değer
hakkındaki bir yazı çerçevesinde değerlendirmek mümkün değildir. Fakat bu tür
çalışmaların genel nitelikleri açısından, kitap ve makale halinde yayınlanmış
monografilere ilaveten, yayınlanmamış bazı defterlerlerle sınırlanmış bir
değerlendirmenin defteroloji alanının en önemli meselelerinden birisi olan
tahrir verilerinin istatistikî kıymeti konusunu yeterli derecede yansıtacağını
düşünüyoruz[1].
Türkiye’deki
Osmanlı tarihi araştırmalarında özellikle 1980’li yılların ikinci yarısından
1990’ların ortalarına kadar bir tahrir defterleri rüzgârı esti. Şüphesiz ki
tahrir defterleri üzerindeki çalışmalar çok daha önce başladı ve Türkiye
dışında, gerek Avrupa ve Amerika’da gerekse Kafkaslar, Balkanlar ve Orta Doğu
gibi bir zamanlar Osmanlı Devleti sınırları içinde yaşamış bulunan bölgelerde
yoğun bir ilgiye mazhar oldu. Doktora tezlerini, tahrir verilerinin ağırlıklı
kullanımıyla sancak veya kaza bazında hazırlamak adeta moda haline geldi. Bu
alanda yapılan çalışmaların sağlıklı bir yöne evrilmesi için öteden beri bu
kaynakların sağladığı verilerin niteliğinin iyi anlaşılması gerektiğine dikkat
çekilmiştir.
a) Tahrir
ve Tahrir Defterleri
Bilindiği
gibi, sanayi-öncesi tarım toplumu yapısına dayalı çeşitli devlet ve
imparatorluklarda ülkenin vergi ve vergi nüfusu potansiyelini belirlemek
maksadıyla bir çeşit sayımlar yapılmıştır. Bu usûl, Osmanlılarla çağdaş bazı
toplumlarda da görülmektedir. Osmanlıların kesin olarak hangi tarihte bu tür
sayımlara başladığı bilinmemekle birlikte günümüze ulaşan en eski tarihli
defter olan 1431 tarihli Arvanid Sancağı defteri (İnalcık 1954) ile diğer bazı
belgelerin ışığında defter usûlünün 14. yüzyılda mevcut bulunduğu ileri
sürülebilir.
Osmanlılarda
tahrir, timar sisteminin yürürlükte olduğu sancaklarda uygulanırdı. Timar
sistemi, bilindiği gibi, devletin birtakım gelirlerini hizmet karşılığında
dirlik sahibi denilen ve genellikle askerî-idarî görevler yüklenen kişilere
tevcih etmesine dayanır ve bu yolla devlet hem vergi gelirlerini toplamak için
büyük bir malî örgüt kurup sürdürme külfetinden kurtulur, hem vilayetlerde
düzeni sağlar ve hem de savaşlar için büyük bir askerî gücü elde ederdi (Barkan
1980; Beldiceanu 1985). Merkezî bir karakteri haiz Osmanlı sistemi açısından,
bu düzenin sağlıklı bir şekilde işleyebilmesi, timar sistemine tâbi
topraklardan sağlanacak vergilerin iyi bilinmesine bağlıydı. İşte özellikle bu
bakımdan tahrirlere ihtiyaç vardı; yani devlet belli vesilelerle vilayetlerdeki
vergi nüfusunu ve tahminî vergi gelirlerini tespit etmekteydi. Esasen 16.
yüzyılın sonlarından itibaren timar sisteminin önceki önemini kaybetmeye
başlaması ile klasik tahrir usûlünün, yeni fethedilen bazı yerlerde yapılan
sayımlar gibi istisnalar dışında, (Göyünç 1975; Blaskovics 1986) terk edilmesi
de timar sistemi-tahrir usûlü ilişkisinin açık bir göstergesidir.[2]
Özetle ifade
edersek tahrir defterleri Osmanlıların ‘klasik devri’ denilen 15 ve 16.
asırlarda, timar sistemini uyguladıkları bölgelerde, vergi mükelleflerine ait
çeşitli bilgileri (ki bazen vergiden muaf kişiler de kaydedilirdi), bunların
yaşadıkları yerlerden toplanması beklenen vergileri, bu vergilerin hangi kişi
veya kurumların tasarrufunda bulunduğunu tespit eden ve genelde sancak esasına
göre tertip edilen resmî belgelerdir(Barkan 1940, 1941, 1988; İnalcık 1954,
1993; Fekete 1947; Kaldy-Nagy 1968; Öz 1991).
[3]
Osmanlılar
bir yörede ilk olarak fethin hemen akabinde olmak üzere çeşitli vesilelerle
tahrirler yaparlardı. Kaynaklarda tahrirlerin hangi zaman aralığı ile
yapıldığına dair verilen rakamlar yuvarlak fasılalar olup gerçeği aksettirmez.
Yine yeni bir hükümdarın cülusunun da tahrirler için vesile teşkil ettiği
anlaşılmaktadır. Bütün bunlarla birlikte, klasik dönemde bazı yerlerin
tahrirleri yaklaşık 25-35 yıllık aralarla yapılırken bazı yerlerde çok daha
kısa aralıklarla tahrir yapıldığı dikkate alınırsa, tahrirlerin merkezî
hükümetin gerek gördüğü zaman yapıldığı ileri sürülebilir. Yine, mesela, Yavuz
Sultan Selim döneminde ele geçirilen bazı yerlerde fetih tahriri (1518)
verileriyle kısa bir süre sonra yapılan (1522-23) tahririn sonuçları arasındaki
fark da, fetih sonrasındaki ilk tahririn bazı bakımlardan çok önemli bilgiler
sağlamakla birlikte, Osmanlı yönetiminin henüz yeni yerleşmekte olduğu bir
dönemde derlenen nüfus ve vergi verilerinin sağlıklı olmadığını açıkça
gösterir(Ünal 1989; Turan 1992).
Merkezden aldığı
bir görevlendirme talimatıyla tahrir yapacağı sancağa giden ve yüksek görevli
bir kişi olan emin (il yazıcısı, muharrir vs.) ile kâtibden
oluşan tahrir kuruluna, mahallî ehl-i örf ile kadılar da yardımcı olurdu.
Yanlarında eski defterin bir nüshası bulunan kurul, dirlik sahiplerinin
huzuruna getirdiği vergi mükellefi reâyâyı deftere kaydederken eski defterdeki
verileri güncelleştirirdi: Yani önceki tahrirden yeni tahririn yapıldığı zamana
kadar geçen sürede vefat edenleri siler, büluğ çağına gelenleri de eklerdi.
Çeşitli sebepler yüzünden vergi muafiyeti tanına kişi ve gruplar da bu hususu
gösteren belgelerini kurula takdim ederdi. Vergi mükellefleri köy köy
yazılırken genellikle tasarruflarında bulunan toprağın büyüklüğü, tapulu
toprakları yoksa medenî durumları dikkate alınırdı. Bu durumda tam bir çiftliği
bulunan bir hane sahibi çift, yarım çiftliği olanlar nîm-çift,
yarım çiftlikten az toprağı bulunanlar bennâk veya ekinlü-bennâk,
topraksızlar ise genelde caba-bennâk nadiren de kara
olarak yazılırdı.[4] Bazen evli
(hane sahibi)-bekâr (hane-mücerred) ayırımıyla yetinilirdi.
Gayrımüslimlerde ise, genelde müzevvec-mücerred (evli-bekâr)
ayırımı esas alınarak ve hane sahibi dul kadınlar da bive olarak
kaydedilirdi.[5]
Kurulun
görevini tamamlamasından sonra bu tür bilgiler mufassal (ayrıntılı)
deftere kaydedilirdi. Bir köyün vergi mükelleflerinin yazımı sırasında bunların
dirlik sahibine ödemekle yükümlü oldukları vergilerin bir senelik toplamı da
deftere yazılırdı. Yani bir köyde ya da bir dirlik sahibinin o köydeki
hissesinde yer alan vergi mükelleflerinin ödeyeceği vergiler bir bütün olarak
yazılırdı. Köylü-çiftçilerin her birisinin ne kadar vergi ödeyeceği
belirtilmezdi. Ancak tabii ki, çift, ekinlü-bennâk, caba-bennâk
vb. şeklinde yazılan kişilerin bu statüleri gereği ne kadar ödeyeceği bellidir;
ancak üretimle ilgili vergiler veya arızî vergilerin kimden ne kadar alınacağı
deftere kaydedilmemiştir. Esasen bu imkânsızdı, zira Osmanlı tahrir
defterlerindeki bu tür veriler gerçekte tarh edilen veya toplanan vergi
miktarlarını değil, tahminî vergi miktarlarını temsil eder. Yerleşik kanaate
göre üretimden alınan vergilere dair veriler tahrir işleminden önceki üç yılın
üretim miktarları esas alınarak hesaplanmıştır ve bu bakımdan ortalama
rakamları temsil ederler. Tabiatıyla bu geçmiş üç yılın gerçek üretiminin ne
denli gerçeğe uygun olarak hesaplandığı da sorulabilir.
Mufassal tahrir
defterlerinin düzenlenmesinde zaman içerisinde birtakım değişiklikler meydana
gelmişse de 16. yüzyılda klasikleşmiş biçimiyle bu defterlerin tertip tarzını
şu şekilde tanımlayabiliriz: Bir sancağa ait mufassal defterin başında
genellikle bir mukaddime ve sancak kanunnamesi yer alırdı. Son defterlerin
başında ise ayrıntılı fihristler bulunmaktadır. Bunları takiben merkez kazadan
başlayarak sancağı oluşturan kaza ve nahiyeler yazılıdır. Bir kazada önce, eğer
varsa, merkez konumundaki (Nefs olarak anılan) şehir veya kasaba, yoksa
yine merkez konumundaki bir köy yazılır. Şehir ve kasabaların mahalleleri, bu
mahallelerde kayıtlı yetişkin erkeklerin adı ve baba adları, meslekleri
verilir; yetişkin nüfus evli-bekâr (müzevvec-mücerred veya hane-mücerred)
ayırımına göre kaydedilmiştir. Mahallelerin yazımından sonra şehir/kasabanın
geliri (hasıl) bunu oluşturan unsurlar (genellikle pazar, boyahane,
bozahane kapan, gümrük, liman kentlerinde iskele vb. mukataaları; ama aynı
zamanda bazı kasabalarda tarım üretiminden gelen öşür vb.), buradaki çeşitli
kuruluşlar, bağ, bahçe, zemin vs. de yazılır.
Bundan sonra
kazadaki köyler sırayla yazılırdı. Köyler bütün olarak yazılabildiği gibi, geliri
hisselere ayrılı köylerde hisseler halinde de yazılı olabilir (hisse-i evvel,
hisse-i sanî vs.) Köyün adı, hasılının ne şekilde tahsis edildiği (timar,
zeamet, has, vakıf vs.) belirtildikten sonra köydeki (veya hissedeki) yetişkin
erkekler baba adları ve statüleri gösterilerek (Ali veled-i Mehmed çift,
gibi) kaydedilir. Gayrimüslimler genellikle hane (müzevvec)-mücerred
ayırımına göre yazılırken müslümanlar genellikle tasarruflarındaki toprak
miktarı ve medenî durumlarını gösteren işaretlerle kaydedilir. Bu hususla
ilgili terimlere yukarıda tahrir işlemi vesilesiyle değinilmişti. Kişilerin
kaydından sonra çiftlik, hassa çiftlik, zemin, mevkuf zemin vb.
toprak parçaları yazılır. Daha sonra da köyün/hissenin toplam geliri (hâsıl),
bu geliri oluşturan vergiler (resm-i çift, ispençe, resm-i
bennâk, resm-i mücerred; buğday, arpa, darı, pamuk,
pirinç, meyve, sebze, bağ, keten, kendir, bal vs. öşürleri; bâd-ı hevâ,
deşt-banî, koyun vergisi vs.) gelir. Köylerin yanı sıra bunların yakınındaki
ekinlikler (mezraalar), yaylaklar vb. de gelirleriyle birlikte yazılır.
Özetle, bir mufassal
defterde bulabileceğimiz istatistik veriler kabaca şunlardır: Bir sancakta
yer alan kasaba ve köyler (karyeler), mezraalar, çiftlikler,
pirinç argları, değirmenler, çeşitli sınaî tesisler vs.; yerleşim
birimlerinde yaşayan vergi mükellefi erkek nüfus (çeşitli muaf kişiler ile
gayrimüslimlerle meskun yerlerde hane sahibi dul kadınlar da dahil), çoğu
yerlerde reâyânın işlediği toprakların büyüklüğü yani ekilebilir toprak
miktarı; timar sistemi içerisinde bulunmayan avârız ve 16. yüzyıldan
itibaren cizye vb. vergiler hariç, reâyâdan toplanan çift, bennâk,
caba, mücerred, ispençe vergileri, öşürler, bâd-ı hevâ
türü arızî vergiler (cürüm ve cinayet, evlenme, müjdelik vs. resimleri); vergilendirilen
koyun ve kovan sayısı.
İcmal defterleri yani özet
defterler ise özellikle 16. yüzyılda mufassal defterde yer almayan dirlik
sahiplerinin isimlerini ve gelir toplamlarını verir. 15. Yüzyılda bu tür
bilgiler-toplu olarak değilse de- mufassallarda bulunurdu; aynı dönemde timar
sahiplerinin isimleri ve gelirlerinin yazıldığı icmal defterleri tertip
edilmiştir. Tıpkı mufassallarda olduğu gibi icmal defterlerinin muhteva ve
yapısında zamanla değişiklikler olmuştur. Mesela, 1431 tarihli Arvanid defterinde
dirlik sahiplerinin askerî yükümlülükleri de yazılıydı (İnalcık 1954) ve bu
usûl daha sonra terk edildi (Beldiceanu 1985). Yine bu defterde dirliği
oluşturan yerleşimlerin vergi nüfusu da toplam rakam olarak verilmiştir. 15.
yüzyıl sonlarından itibaren ise Timar İcmallerinde dirlik sahipleri Padişahtan
başlayarak derecesine göre sırayla yazılmış, her bir dirlik sahibinin gelir
sağladığı köyler, bu köylerin toplam gelir rakamı, bu köyden dirlik sahibine
düşen pay (hisse) ve sonuçta da dirlik sahibinin toplam geliri verilmiştir.
Kanunî Sultan
Süleyman’ın ilk yıllarına has görünen bir başka tür icmal daha vardır ki, 1530
yılına tarihlenen ama muhtemelen 1520’lere ait tahrirlerin sonuçlarını yansıtan
bu defterler, son zamanlarda Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü tarafından
Muhasebe İcmalleri olarak yayınlanmaktadırlar.[6] Bu defterlerin
önemi, o yıllarda Osmanlı devletinin ana çekirdeğini oluşturan ve timar
sisteminin uygulandığı Anadolu ve Rumeli’nin genel bir tablosunu vermesinde
yatmaktadır. Bu defterlerde bir sancak ve kazadaki dirlikler, padişah hasları,
beylerbeyi hasları, sancakbeyi hasları, kale merdi timarları, timar ve
zeametler, evkaf ve emlâk olarak toplu olarak yazılmakta ve her bir kategoride
yer alan yerleşim birimlerinin nüfusu hane, mücerred vs. şeklinde
toplam rakam olarak verilir ve yine toplam vergi geliri de yazılır. Bir kazanın
yazımı bittikten sonra orada bulunan toplam kasaba, cami, köy, mezraa, zaviye vs.
sayısı ile muaf kişiler ve vergiye tabi nüfus özet olarak verilir. Bu işlem
sancak ve eyalet düzeyleri içinde yapılır ve dolayısıyla global verileri
kolayca görebiliriz. Ancak bu tür defterlerdeki verilerin kaydı sırasında bazı
yanlışlıklar yapılabilirdi. Dolayısıyla, genel tablolar çizmek açısından çok
elverişli olan bu “muhasebe icmalleri”nin gerek neşrinde, gerekse kullanımında,
ait bulundukları yörelerin varsa mufassal defterleriyle karşılaştırılması
gerekir (Emecen 1996). Bu hususlar hatırda tutulmak kaydıyla, bu defterler
sayesinde Osmanlı İmparatorluğu’nun 1520-30 arasındaki nüfus potansiyeli; timar
sistemi içindeki vergi gelirleri tahminleri; köy, mezraa vb. sayısı ve
dağılımı; gelirlerin çeşitli kategoriler arasındaki dağılım oranları; kale, cami,
zaviye, medrese, vb. kuruluşların sayıları gibi çok değişik hususları sayısal
olarak tahlil etmek mümkündür.
Diğer bir defter
türü de Evkaf Defterleridir. Bu defterlerden vakıf olarak tahsis edilmiş
yerleşim yerleri hakkında bazen mufassal defterlerde bulunmayan verileri elde
edebiliriz. Yine bazı yerlerde, vakfa tahsis edilen yerleşim birimlerinin nüfus
ve hasılı hakkında Mufassal defterdekinden farklı bilgiler bulmazsak da, vakıf
gelirlerinin harcandığı yerler hakkında ayrıntılı bilgi edinebiliriz. Burada
vurgulamak istediğimiz nokta, evkaf defterlerinin, mufassalları tamamlamak
açısından, bölgeden bölgeye ve zaman içerisinde farklı özellikler
göstermesidir.
[7]
b) Defter
İncelemelerinde Sayısal Verilerin Kullanımı
Bir
yöreye ait bir dizi defterin incelenmesi iskan, nüfus, üretim, vergilerin
tahsisi gibi hususlardaki genel değişmeleri vermek bakımından daha cazip
görünmektedir. Bu noktada, tahrirlerin 10, 20, 30 yıl gibi fasılalarla tertip
edildiği gerçeğinden hareketle şu itiraz da akla gelebilir: Aslında, diyelim ki
üç mufassal defteri bulunan bir sancak hakkındaki bir inceleme bize bu yörede,
bu defterlerin ait olduğu dönem boyunca vuku bulan değişmeleri değil, defterlerin
tertip edildiği zamanlardaki fotoğrafları verir. Dolayısıyla bu tür
incelemelerde, bir takım süreçleri değil, belirli kesitleri çıkarabiliriz.
Böyle bir argümanın haklı tarafları olmakla birlikte, bölge araştırmalarının
karşılaştırmalı bir perspektifle yapılması durumunda bazı genel eğilimlerin
nispeten daha güvenilir bir biçimde tespit edilebileceğini düşünüyorum.
Tahrir
defterleri istatistik açısından en genel şekliyle nüfus ve üretim konularında
kullanılabilir. Bunların dışında yerleşim birimlerinin sayısal dağılımı, dirlik
sahiplerinin sayısı, dirlikleri gelir büyüklükleri, ekilebilir arazi
tahminleri, hayvancılık, sınai tesisler vs. konuları akla gelebilir. Biz burada
bütün bunların da esasta dayandığı nüfus ve vergi verilerinin niteliği ve
güvenilirliği sorununa değineceğiz.
ba)
Demografik Veriler
Tahrir
defterleri, ilk başlarda biraz da iyimser bir yaklaşımla, nüfus hakkında sağlam
veriler içeren kaynaklar olarak görülmekte iken zamanla bu konuda kuşkular
belirdi ve hatta giderek bu defterlere dayanarak hiçbir nüfus tahmini
yapmamanın daha uygun olacağını ileri sürenler oldu(Lowry 1992). Tahrir
defterlerini demografi açısından değerlendirmenin ön koşulu bu defterlerin ne
amaçla derlendiğini ve bunlardaki bilgilerin neyi ifade ettiğini akıldan çıkarmamaktır.
Bu alanda çalışan herkesin bildiği gibi tahrir, nüfus sayımı değildir ve
çeşitli sebeplerden nüfusun büyük bir bölümü (kadınlar, çocuklar, askerîler)
kayıt dışı tutulmuştur. Bu bakımdan tahrir defterlerine dayanarak genel nüfus
tahmini yapmak için çeşitli teklifler geliştirilmişse de zamanında Barkan’ın
önerdiği formül(hane x 5 + yazılmayan askerîler için % 10 dışında hiçbirisi
yaygınlık kazanmamıştır.[8] Yetişkin erkek
nüfusun ne şekilde deftere kaydedildiğine yukarıda değinildiği için burada
kayıtlı nüfus kategorileri üzerinde tekrar durmayacağız.
Yukarıda,
tahrir defterlerindeki nüfus rakamlarının mahiyetine dair işaret edilen
hususlar hatırda tutulmak kaydıyla şehir, kasaba, köy, mezraa, cemaat nüfusları
hakkındaki veriler kullanılmak suretiyle, demografik değişimler, nüfus ve iskân
hareketleri, kent ve kasabalarla köylerin büyüklükleri, müslim-gayrimüslim
nüfus oranları vb. konularda verimli tahliller yapılabileceği gibi, kırsal
nüfusu oluşturan kategorilerin tasarruf edilen toprak büyüklüğüne göre tasnif
edildiği durumlarda, bunların sayısal açıdan değerlendirilmesi de sosyal
tabakalaşma konusunda ilginç ipuçları sağlayabilir.[9]
Bu
genel değerlendirmeden sonra, Anadolu’nun değişik yöreleri hakkında yapılmış
bazı araştırmalardan hareketle tahrir verilerinin demografik açıdan kullanımı
meselesini daha yakından ele alalım. Tahrir verilerini kullanmak suretiyle 16.
Yüzyılın ikinci yarısında bir nüfus baskısı olup olmadığı meselesini inceleyen
M. A. Cook’un Aydın, Hamid (Isparta ve çevresi) ve Rum (Tokat çevresi) üzerinde
yaptığı araştırmada, çok titiz bir şekilde, nefer, hane, mücerred, çift, bennâk
vs. sayıları ile her türlü ekilebilir toprak birimi hesaplanmış ve neticede
ekilebilir toprak miktarındaki artış hızının nüfus artış hızının gerisinde
kaldığı tespit edilmiştir(Cook 1972: 11). Ancak hemen belirtmek gerekir ki,
Cook verilerin niteliği hususundaki tereddütlerini her aşamada belirterek
sonuçta “bütün araştırmanın sonuçlarının biraz belirsiz” olduğunu özellikle
vurgulamıştır(Cook 1972:44). Cook’un hesaplamalarına göre bu üç yörenin nüfusu
şu şekilde bir gelişme göstermiştir:[10]
Tablo
I: 1470-1575 Arasında Aydın, Hamid ve Rum’da Nüfus
Yöre
Adı
1473-85
1512-23
1566-75
Aydın
17,000/20,000
26,000/25,000
28,000/32,000
Hamid
45,000/31,000
43,000/36,000
78,000/82,000
Rum
24,000/20,000
24,000/23,000
44,000/57,000
Aydın
yöresi verileri 1473, 1512-20 ve 1575; Hamid verileri 1475-81, 1523 ve 1566-69;
Rum (Tokat) verileri 1485, 1520 ve 1574 yıllarına aittir(Cook 1972: 47-51, 85,
90, 98).
Bu
tabloda özellikle 1570’lerde nefer rakamındaki artış ve buna paralel olarak
nefer x 3 formülüne göre yapılan tahminin hane x 4.5 formülüne göre yapılandan
yüksek oluşu mücerred yani bekâr genç erkek sayısındaki artıştan
kaynaklanmaktadır. Bu da bize tahrir verilerine göre nüfus tahmini yaparken
çeşitli değişkenleri hesaba katmak gerektiğini gösteren örneklerden sadece bir
tanesidir. Her halükârda, bu verileri, 1560 ve 70’lerde önceki döneme göre
nüfusta önemli bir artış vuku bulduğu yönünde kuvvetli deliller saymak
mümkündür. Bu durum özellikle Hamid ve Rum için geçerliyken Aydın’daki artış
daha mütevazı boyutlarda kalmış görünmektedir. Rum vilayetinde, Cook’un
incelediği nahiyelerden dördü (Cincife, Venk, Yıldız ve Kafirni) ile Çorum ve
Niksar yörelerindeki 6 nahiyeyi inceleyen H. İslamoğlu-İnan’ın tespitlerine
göre ise 1520-75 arasında kırsal nüfus toplam olarak yüzde 78 ila 188 arasında
bir büyüme göstermiştir(İslamoğlu-İnan 1991: 206). Nefer sayısına dayalı bu
tahmin, Cook’un nefer x 3 formülüne göre yaptığı nüfus tahminleriyle paralellik
gösterir. Buna göre Rum Vilayetinde kır nüfusunun 1520-75 arasında yüzde yüzün
üzerinde bir artış gösterdiği sonucu çıkar. Mamafih bu artış oranı, tıpkı Aydın
gibi, başka bazı bölgelerde daha düşük oranlarda gerçekleşmiş gözüküyor.
Mesela, Ordu (Canik-i Bayram) kazasında 1520 –1547 arasında nüfus tahminen
yüzde 30 kadar artarken (Yediyıldız 1985: 101), nüfus artışı Manisa kazasında
1531-1575 arasında köylü nüfus için % 54, konar-göçerler için %38, kent nüfusu
için ise % 27 oranlarında(Emecen 1989: 136), Harput Sancağında 1523-1566 arasında
yüzde 99.5 oranında (Ünal 1989: 74)[11], Kemah
kazasında 1520-1568 arasında yüzde 65-70 (Miroğlu1990: 137), Canik Sancağında
ise 1520-1576 arasında yüzde 60-70 civarında idi.[12]
Bu
örnekleri çoğaltmak mümkün; ancak burada kısaca bazı hususları hatırlatmakla
yetineceğiz. Tahrir defterlerindeki nüfusa ilişkin verileri kullanırken bunların
gerçek anlamı, tahrirden kaçanların var olabileceği, tahrir yapılan dönemin
özelliklerinin sayımın sıhhatini etkileyebileceği vb. hususlar dikkate
alınmalı, terminoloji konusunda her sancak veya eyaletin kanunnâmesi esas
alınmalıdır. Nüfus tahminleri yapılırken çeşitli değişkenler ve modern
demografik araştırmaların sonuçları dikkate alınmalıdır. Mesela 1570’lerde
özellikle Rum eyaletinde nefer (yetişkin erkek) rakamı esas alınarak yapılan
nüfus tahminlerinin hane rakamı esas alınarak yapılanlardan çok daha yüksek
çıkması, bekâr sayısından kaynaklanır ki, bekâr nüfusun toplam yetişkin erkek
nüfus içindeki oranının artması durumunda, bu oranların sıhhati, ancak yaş
gruplarının bir nüfus içindeki asgari ve azami oranlarının bilinmesiyle
anlaşılabilir(Cook 1972: 26).
Her
halükârda tahrir defterleri bize 15. yüzyılın ikinci yarısı ile 16. yüzyılda
Osmanlı sancaklarının nüfus potansiyeli, nüfusun dinî ve meslekî yapısı,
tasarruf edilen toprağa ve medenî duruma göre yetişkin erkek kategorileri, çoğu
sancaklarda hane biriminin tasarrufundaki ortalama toprak miktarı vb. konuları
değerlendirmemiz açısından emsalsiz veriler temin eder.
bb)
Tarım Üretimi Verileri
Tahrir
defterlerindeki terimlerin farklı anlamlarda kullanılabilmesi, ölçü tartı
birimlerinin farklılaşması vb. meseleler tabiatıyla bazı zorlukları beraberinde
getiriyor.[13] Gerek nüfusa
ilişkin rakamların(Göyünç 1979), gerekse ekilebilir arazi (Cook 1972) ve
üretime dair verilerin kesin bir nitelik taşımaktan uzak bulunduğunu biliyoruz.
Bu yüzden, son yıllarda tahrir defterleri üzerinde çalışanlara özellikle
istatistikî verilerin ihtiyatsız kullanımı yüzünden yöneltilen bazı
eleştirilerin(Heywood 1988) haklılık payı vardır ve fakat Emecen’in de
belirttiği üzere bu tür tenkitler bu verileri kesin rakamlar gibi algılayanlara
yöneltilmeli ve genelleştirilmemelidir (Emecen 1996).Gerçekten de defterlerdeki
tarım ürünü vergilerinin ne derecede güvenilir olduğu da bugüne kadar epeyce
sorgulanmıştır. Ürün öşürlerinin gerçek üretimi yansıtmadığı ve Barkan’ın
neşrettiği bir tahrir kaydına göre tahrirden evvelki üç yılın ortalamasına
dayanmış olabileceği bu alanla ilgilenenlerin gayet iyi bildikleri bir
husustur(Öz 1991:434).[14] Bu verilerin
güvenirliği konusunda Makovsky (1984:117-119) vergi rakamlarının tahrir heyeti
ile vergi toplayıcılar ve vergi yükümlülükleri arasında sıkı pazarlıklar sonucu
tespit edilmiş olabileceği ve dolayısıyla aşırı farklı tahminlerin önlenmiş
olabileceğini varsayar.[15] Venzke de bu
verilere ihtiyatla yaklaşılmasını kabul etmekle beraber yöneltilen eleştiriler
karşısında kaynaklarımızın bir yana atılamayacağını, Osmanlı İmparatorluğu gibi
gücünün zirvesindeki bir imparatorluğun işe yaramaz kayıtlar tutmak için büyük
bir çaba harcamasının anlamsız olacağı üzerinde durur (1997:12). Üretimi
dayandırdığımız vergi miktarları ile ilgili dikkat edilmesi gereken bir nokta
da ölçü-tartı birimleridir ki, bunların yöreden yöreye değiştiği de bilinen
hususlardandır. Yöresel ölçü-tartı birimlerinin değerleri iyi bilinmeden
anlamlı analizler yapmaya girişmek mümkün değildir(Koç 1999).
Vergi
tahminlerinin özellikle müd gibi büyük bir birim ile verildiği
örneklerde küsüratın dikkate alınmaması gibi tehlikeler olabilir. Mesela bir
köyün hububat öşrü 5 müd olarak verilse İstanbul kilesiyle bu
takriben
Özellikle mezraa
gelirleri başta olmak üzere bazı yerlerin gelirleri ayrıntısız bir şekilde
verilebilmektedir; bu durumda sözkonusu gelirlerin hangi ürünlerin öşründen
veya hangi vergilerden oluştuğunu kesinlikle bilemeyiz. Bununla birlikte,
ayrıntısı verilen gelirler üzerinde yapılan hesaplamalardan hareketle, yani
ayrıntısı verilen geliri oluşturan vergi kalemlerinin toplam içindeki
oranlarını ölçüt kabul ederek, bu tür toplam rakam olarak verilen gelirlerin
tahminî olarak hangi vergilerden oluştuğu hesaplanabilir (İslamoğlu-İnan 1991:
73)
Üretimin
hesaplanması açısından ekilebilir toprak miktarının bilinmesi gerçekten önemli
bir faktördür. Çünkü o devrin şartlarında birim tohumdan alınan ürün miktarı,
bir dönüm topraktan alınabilecek asgari ve azami mahsul vb.yi dikkate alarak
defter verilerini daha iyi değerlendirebiliriz (Koç 1999). Öte yandan,
Venzke’nin de belirttiği gibi tarım üretimini tahmin ederken vergi miktarlarına
güvenmek yetersizdir; bu bağlamda toprağın kalitesi, hava, iklim, sulama
potansiyeli, nüfus yoğunluğu, bölgenin güvenliği vb. bir dizi faktörü de hesaba
katmalıyız(1997:12). Ancak ortalama bir çiftliğin veya bennâk
kaydedilen bir raiyyetin çiftliğinin tahminen kaç dönümden oluştuğunu
kesinlikle bilemeyiz. Bununla birlikte yarım çiftlikten az toprağı ifade
eden bennâk’in dörtte bir çiftlik sayılması makuldür ve bu konuda
yapılan hesaplamalarda bu varsayım kullanılmıştır. Tarım üretimi hususunda
defterlerimizin değeri hususunda özetle şunu belirtmeliyim: Defterlerdeki öşür
miktarları, herhangi bir yılın gerçek üretimi üzerinden tespit edilmiş
olmamakla birlikte üretim hakkında genel tahminlerde bulunmamıza yarayabilir.
İstisnaî
örneklerde dahi nüfus-üretim veya nüfus-toprak-üretim faktörleri arasındaki
ilişkinin incelenen dönemler boyunca nispeten inandırıcı bir seyir arz ettiğini
söyleyebiliriz. Bunun makul bir yansıması da kişi başına düşen tarım
üretiminin, mesela Rum beylerbeyliğine tabi Tokat, Çorum ve Samsun yörelerinde,
1520lere göre 1570lerde belli bir düşüş göstermesidir(İslamoğlu-İnan 1991; Öz
1997: 88). Aynı yüzyılda Osmanlı sancaklarının pek çoğunda benzer gelişmeler
yaşanmıştır. Canik-i Bayram (Ordu) kazasında 1485- 1547 arasında kişi başına
düşen buğday ve arpa miktarının azaldığı (Yediyıldız 1985: 133), aynı durumun
1531-1575 arasında Manisa (Emecen 1989: 243) ve 1518-1566 arasında Harput (Ünal
1989: 101) yöreleri için de geçerli olduğu anlaşılmaktadır. Kır nüfusunun 16.
yüzyılın ikinci yarısında karşılaştığı zorlukların bir yansıması olarak da
değerlendirilebilecek bu husus ayrı bir tartışmayı hak etmektedir.[16] Bahsedilen
yörelerin çoğunda gerek ekilebilir toprak miktarı gerekse toplam hububat
üretimi artmış gözükse de bu artışın nüfustaki artışa göre çok daha düşük bir
oranda kaldığı tespit edilmektedir. Tabiatıyla burada hem nüfus, hem toprak
miktarı ve hem de öşür rakamlarının gerçeği ne ölçüde aksettirdiği hususundaki
çekinceleri göz ardı etmemeliyiz; ancak değişik bölgelerde benzer sonuçların
çıkması da aynı şekilde dikkate alınmalıdır. Gerçekten de 16. yüzyılın ikinci
yarısındaki artış ile ulaşılan nüfus seviyesinin sürdürülebilir bir mahiyet
taşımadığı, Celalî isyanları sonrası dönemde Anadolu nüfusunda büyük oranda bir
düşüş olduğu izlenimini verecek veriler ışığında ileri sürülebilir(Özel 1993).
Sonuç
Bütün
bu değerlendirmelerin ışığında şunlar söylenebilir: Bugüne kadar yapılan
araştırmaların büyük çoğunluğu tahrir verilerini başka araştırıcıların da
kullanabileceği bir biçimde vermiş, bunların bir kısmı da bu verileri tatminkâr
bir analizde kullanılabilecek bir biçimde tablolaştırmıştır. Bu alanda bir
standardizasyonun olmaması, kısmen değişik defterlerde değişik kayıt
usullerinin bulunmasından kaynaklanmış olsa da nüfus ve vergi rakamlarının
defterlerdeki terminolojiye uygun biçimde verilmesine dikkat edilmelidir. Yine
kayıtlı toprak kategorileri de eksiksiz olarak en azından kaza veya nahiye
bazında verilmelidir. Belli bir standartlaşmayı sağlamak için, bazı
araştırmalarda yapıldığı üzere, vergi tahminleri kg.a çevrilebilir, ama bölgede
kullanılan müddün/kilenin gerçek değerinin kesin bir biçimde
tespit edilmesi şartıyla.
Bütün
bu zorlu ameliyenin bilgisayar yardımıyla yapılması da bu alanda bize yeni
ufuklar açabilir. Tahrir verilerinin bir bilgisayar programı çerçevesinde
değerlendirmesi yönünde bazı teşebbüsler yapılmıştır ve Fatma Acun’un
çalışmasında (Acun 1993) bu yönde geliştirilen bir veri tabanı kullanılmıştır
(Acun R. ve diğ. 1991). Bu program, farklı bölgelerin özelliklerine de
uyarlanabilecek bir biçimde Türk Tarih Kurumu tarafından yürütülen Türkiye’nin
Sosyal ve Kültürel Tarihi Projesi çerçevesinde de kullanılmaktadır.
Venzke’nin, tahrir defterlerindeki çeşitlilik yüzünden daha geniş bölgeler
üzerinde bilgisayar kullanılarak bir ekip çalışmasıyla yapılacak hakkında
belirttiği tereddütleri (1997: 3 ve 61) bir ölçüde haklı bulmakla birlikte,
araştırılacak hususlar iyi tespit edilmek şartıyla bu tür karşılaştırmalı
araştırmaların gerekli olduğu kanısındayım. 15 ve 16. yüzyıllar Osmanlı nüfus
ve toplum yapısı ile iktisadî durum konularında, ancak bu tür karşılaştırmalar
sayesinde daha sağlam sonuçlara ulaşabiliriz.
Tahrir
Defterlerinde sayısal olarak verilmeyen bazı verilerin de istatistik açıdan
değerlendirilmesi bazı ilgi çekici sonuçları ortaya koyabilir. Mesela, mufassal
defterlerde yer alan kişi ve yer adları konusunda yapılabilecek sayısal
analizler kültür tarihi açısından önemli görünüyor. Vergi mükellefleri ve timar
sahiplerinin baba adlarıyla birlikte yazılmaktaydı; bir yörede değişik
dönemlerde kişi ve baba adlarında meydana gelen değişiklikler, kullanılan
isimlerin yoğunluğu ve, ihtiyatla kullanılması kaydıyla, mühtedilerce baba adı
olarak sıkça kullanılan Abdullah vb. isimlerden hareketle bu tür
değerlendirmelere gidilebilir.[17] Aynı şekilde
yer adı verme usulleri de sayısal yönden değerlendirildiğinde hem kültür tarihi
hem de iskan, Türkleşmenin boyutları vb. açısından verimli sonuçlar
doğurabilir.[18]
Tahrir
verilerinin sayısal analizinin yapılabileceği bir başka husus ta timar
sahipleri ile ilgilidir. Timarların gelir büyüklükleri açısından tasnif edilmesi
ve zaman içerisinde bu konuda meydana gelen değişikliklerin-enflasyon vb.den
kaynaklanan yönleri dahil- değerlendirilmesi, bu sistemle ilgili tahliller
açısından önemli olsa gerektir.
Yukarıdaki
değerlendirmeler ışığında özetle şunlar söylenebilir: Tahrir defterleri nüfus
sayımı sonuçları veya toplanan vergilerin hesap cetvelleri olarak okunamaz. Bu
defterlerdeki istatistik veriler tahminî ve takribî niteliktedir. Bu gerçeği
vurguladıktan sonra, 15 ve 16. yüzyıllara ait bu emsalsiz kaynakların diğer
açılardan olduğu gibi sayısal analizlere de konu edilmesinin çok doğal
karşılanması gerektiğine inanıyoruz. Bunu yaparken demografi veya tarım üretimi
vb. bakımından kesin rakamlarla iş görmediğimizin ve ihtiyatlı bir üslup
kullanma gereğinin farkında olmalıyız. Defterlerdeki her türlü bilgiyi
derinliğine tahlil etmeliyiz. Demografik verileri veya üretim tahminlerini
değerlendirirken, sanayi-öncesi tarım toplumlarının şartları dikkate alınmalı
ve çelişkili görünen hususların sebepleri araştırılmalıdır.
KAYNAKÇA
Acun Fatma 1993: Ottoman
Administration in the Sancak of Karahisar-ı Şarkî (1485-1569): An Analysis
based on Tahrir Defters, Basılmamış Doktora Tezi, University of Birmingham,
Birmingham.
Acun Ramazan-Rachid Annane-Susan
Laflin 1991: “Database Design for Ottoman Tax-registers”, 6. Uluslar arası
Tarih ve Bilgisayar Kongresi’( Odense, Danimarka)nde sunulan tebliğ.
Arıkan Z. 1996: “Tahrir
Defterlerinde Geçen Deyimler”, Osmanlı Araştırmaları-The Journal of Ottoman
Studies, XVI, ss. 1-13.
Barkan Ö. Lütfi 1940: “Türkiye’de
İmparatorluk Devirlerinin Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus
İstatistik Defterleri I”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası,
II/1, ss.20-59.
Barkan Ö.L. 1941: “Türkiye’de
İmparatorluk Devirlerinin Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus
İstatistik Defterleri II”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası,
II/2, ss.214-247.
Barkan Ö. L. –Meriçli E., 1988: Hüdavendigar
Livası Tahrir Defterleri, Türk Tarih Kurumu yay. Ankara.
Başbakanlık Devlet Arşivliği Genel
Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı- Defter-i Hakanî Dizisi:
1993: 438 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri(937/1530), I,
Ankara.
1994: 438 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri(937/1530), II,
Ankara.
1995: 166 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri(937/1530), III,
Ankara.
1996: 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530),
I, Ankara.
1997: 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530),II,
Ankara.
1998: 1996: 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Diy3ar-ı Bekr ve ‘Arab ve
Zü’l-kâdiriyye Defteri (937/1530), I, Ankara.
Blaskovics, J. 1986: “The Period of
Ottoman-Turkish Reign at Nové-Zámky (1663-
Cook M. A. 1972: Population
Pressure in Rural Anatolia 1450-1600, Londra.
Emecen, F. M. 1989: XVI. Asırda
Manisa Kazâsı, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Emecen F. M. 1991: “Sosyal Tarih
Kaynağı Olarak Tahrir Defterleri”, Tarih ve Sosyoloji Semineri,
İstanbul, ss.149-155.
Emecen F. M. 1996: “Mufassaldan
İcmale”, Osmanlı Araştırmaları-The Journal of Ottoman Studies, XVI, ss.
37-44.
Erder, Leila 1975: “The Measurement
of Pre-industrial Population Changes: The Ottoman Empire from the 15th
to the 17th Century”, Middle eastern Studies, XI/3.
Fekete, L. 1947: “Türk Vergi
Tahrirleri”, çev. Sadettin Karatay, Belleten, XI, ss. 299-328.
Göyünç Nejat 1969: 16. Yüzyılda
Mardin Sancağı, İstanbul.
Göyünç Nejat 1979: “Hane deyimi
hakkında”, İ.Ü.E.F. Tarih Dergisi, İstanbul, ss. 331-348.
Heywood Colin 1988: “Between
Historical Myth and ‘Mytho-history’-The Limits of Ottoman History”, Byzantine
and Modern Greek Studies, 12, ss. 315-345.
Hütteroth W.D.-Abdulfettah K. 1977: Historical
Geography of Palestine, Transjordan and Southern Syria in the Late 16th
Century, Erlangen.
İlhan M. Mehdi 1987: “The Process of
Ottoman Cadastral Surveys during the second half of [the] sixteenth century- A
Study based on the documents from the Mühimme Defters”, Extras-Anuarul
Institutului de Istorie şi Arheologie ‘A.D. Xenopol’, 24/1, ss. (kontrol
et).
İnalcık Halil 1954: Hicrî 835
Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-ı Arvanid, Türk Tarih Kurumu yay., Ankara.
İnalcık Halil 1959: “Osmanlılarda
Raiyyet Rüsumu”, Belleten XIII, ss. 575-610.
İnalcık Halil 1983: “Introduction to
Ottoman Metrology”, Turcica, 15, ss. 311-342.
İnalcık Halil 1990: “Köy, Köylü ve
İmparatorluk”, V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat tarihi
Kongresi-Tebliğler, (İstanbul, 21-25 Ağustos 1989), Ankara, ss.1-11.
İnalcık, Halil 1993: “Giriş”, 438
Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri, I, ss. 1-7.
İslamoğlu-İnan Huricihan 1991: Osmanlı
İmparatorluğunda Devlet ve Köylü, İstanbul.
Kaldy-Nagy, G. 1968: “The
Administration of the Sanjaq Registration”, Acta Orientalia, XXI, ss.
181-223.
Kaldy-Nagy G. 1971: Kanunî Devri
Budin Tahrir Defteri (1546-1562), Ankara
Kurt Yılmaz 1996: “Osmanlı Tahrir
Defterlerinin Onomastik Değerlendirmesine Uygulanacak Metod”, ”, Osmanlı
Araştırmaları-The Journal of Ottoman Studies, XVI, ss. 45-59.
Makovsky A. 1984: “Sixteenth Century
Agricultural Production in the Liwa of Jerusalem”, Archivum Ottomanicum,
9, ss. 91-127.
McGowan Bruce 1969: “Food Supply and
Taxation on the Middle Danube 1568-
McGowan B. 1983 : Sirem Sancağı
Mufassal Tahrir Defteri, Ankara.
Miroğlu, İ. 1990: Kemah Sancağı
ve Erzincan Kazası (1520-1566), Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Murphey Rhoads 1990: “Ottoman Census
Methods in the Mid-sixteenth Century: Three Case Studies”, Studia Islamica,
71, ss.115-126.
Öz Mehmet 1991: “Tahrir
defterlerinin Osmanlı Tarihi Araştırmalarında Kullanılması hakkında Bazı
Düşünceler”, Vakıflar Dergisi 22, ss. 429-439.
Öz Mehmet 1997: “XVI. Yüzyıl
Anadolusu’nda Köylülerin vergi Yükü ve Geçim Durumu Hakkında Bir Araştırma”,Osmanlı
Araştırmaları-The Journal of Ottoman Studies, XVII, ss. 77-90.
Öz, Mehmet 1999: XV-XVI.
Yüzyıllarda Canik Sancağı, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Özel Oktay 1993: Changes in
Settlement Patterns, Population and Society: A Case Study of Amasya (1576-1642),
Basılmamış Doktora Tezi, University of Manchester.
Özel Oktay 1998: “16.-17. Yüzyıllarda Anadolu’nun Demografi
Tarihi: Yeni Bulgular Işığında Bir Değerlendirme”, VIII. Türkiye’nin Sosyal
ve Ekonomik Tarihi Kongresi(Bursa, 18-21 Haziran 1998)’ne sunulan tebliğ.
Turan
Ahmet Nezihi 1993: XVI. Asırda Ruha (Urfa) Sancağı, Basılmamış Doktora Tezi,
Ankara Üniversitesi, Tarih Bölümü, Ankara.
Ünal Mehmet Ali 1989: XVI.
Yüzyılda Harput Sancağı (1518-1566), Türk Tarih Kurumu yay., Ankara.
Venzke Margaret L. 1997: “The
Ottoman Tahrir Defterleri and Agricultural Productivity”, Osmanlı
Araştırmaları-The Journal of Ottoman Studies, XVII, ss. 1-61.
Yediyıldız, Bahaeddin 1985: Ordu
Kazası Sosyal Tarihi, Kültür Bakanlığı, Ankara.
Yediyıldız Bahaeddin-Üstün Ünal
1993: Ordu Yöresi Tarihinin Kaynakları I-1455 Tarihli Tahrir Defteri,
Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
Yinanç Refet-Elibüyük Mesut
1983: Kanunî Devri(1560) Malatya Tahrir Defteri, Ankara.
Yinanç Refet-Elibüyük Mesut
1988: Maraş Tahrir Defteri (1563), 2 cilt, Ankara.
EKLER
Defter verilerinin daha iyi
anlaşılması bakımından bir mufassal, bir muhasebe icmali ve bir timar icmali
defterinden örnek birer sayfanın fotokopisini ve bu sayfaların başlangıç
kısımlarının transkripsiyonunu vermeyi uygun görüyoruz.
1) TT 37: 1485 tarihli Rum Vilayeti
Mufassal Tahrir Defteri, s. 305.[19]
Gendüm [kendir olmalı]: 40[akçe]
Bâd-ı hevâ:
144[akçe] piyaz: 25 [akçe]
Niyâbet: 291
[akçe] resm-i çift ve (bennâ)k: 220 [akçe];
süls-i bâd-ı hevâ: 71 [akçe]
Karye-i Esed-i Şuayb,
Hisse, nısf timar-ı Doğancı Yusuf ve
nısf-ı ahar timar-i İbrahim veled-i Karakuşluk
Şükrü veled-i Tahir, 1[yani bir öküz
veya yarım çift]; Seyyid Ahmed veled-i Tura Hacı,1; Mehmed veled-i Mahmud, 1;
Tanrıvermiş veled-i Mihmad, 1; İbrahim veled-i Hasan, beca-yı Halil [yani,
Halil’in yerine], 1; Hoşkadem veled-i Emir beca-yı Mesud, 1; Ahmed birader-i
Aydın, caba; Yunus veled-i Tahir, m[ücerred]; Mezid veled-i Hoşkadem, caba;
Ahmed veled-i Hızır beca-yı davud, 1; zemin-i mevkuf,1; zemin-i Nebi veled-i
Hızır,1. Cem’an
488[akçe]
10
neferen
nîm:7 caba: 2 mücerred:1
çift: 3,5[çiftlik]
147[akçe] caba: 2[nefer] 16
[akçe] behre-i gendüm: 3 müd
150[akçe] behre-i cev: 3 müd 120
[akçe]
kendir: 4[akçe] öşr-i kovan: 4
[akçe] bâd-ı hevâ:
27 [akçe] Mâlikâne 277 [akçe]
behre-i gendüm: 3 müd
150[akçe] behre-i cev: 3 müd 120
[akçe]
kendir: 4[akçe] Niyâbet
75 [akçe]
resm-i çift ve [bennâ]k: 62,5
[akçe] süls-i bâd-ı hevâ: 13 [akçe]
2) TT 387 Rûm Vilâyeti
Muhasebe İcmali, s. 668
Hasshâ-i pâdişâh-ı
âlem-penâh der Kazâ-i Bafra[20]
Çeltük, tohm-ı hassa be-müdd-i
Amasya, müd: 30
Hâsıl: 11.300
Çeltük, tohm-ı hassa be-müdd-i
Amasya, müd:
2
Hâsıl: 1.200
Çeltük, tohm-ı hassa be-müdd-i
Amasya, müd: 2 kile:5 Hâsıl: 838
Çeltük, tohm-ı hassa müd:
3
Hâsıl: 1.600
Çeltük, tohm-ı hassa be-müdd-i
Amasya, müd:
12
Hâsıl: 4.500
Mukataa-i tamga-i
derya
Hâsıl: 6.000
Niyâbet ve nısf-ı bâd-ı hevâ ve arus
ve âdet-i ağnam-ı timarhâ-i sipahiyân ve merdân-ı kal’a: 24.476
Mukataa-i nısf-ı bâd-ı hevâ-i
sipahiyân ve tamam-ı zaviyedârân ve mâl-ı gâib ve beytü’l-mâl ve mâl-ı mefkûd
ve yava ve kaçgun ve deşt-bânî: 10.000 Yekûn-i hasshâ-i pâdişâh-ı
âlem-penâh der Kazâ-i Bafra, Hâsıl: 59.914
Hasshâ-i Mir-i liva-i
Canik der Kazâ-i Bafra
Hisse-i sânî der Karye-i Övaz nam-ı
diğer Kelikler, mâlikâne
[yazılmamış]
Nefer: 3 Hâne: 2 Mücerred:
1
Hâsıl: 197
Mâlikâne: 90
Karye-i Gelemen tâbi-i
m. Hâsıl: 1.382
Karye-i Mandırçay tâbi-i m.
Hâsıl: 1.999
Niyâbet-i Karye-i Geyikkorı
Hâsıl:87 Yekûn-ı mir-i liva-i Canik
der Kazâ-i Bafra
Nefer: 3
Hâne-i avârız: 2 Mücerred:
1 Kurâ: 2
Hâsıl: 3.665 Timarhâ-i züema ve erbâb-ı
timar der Kazâ-i Bafra
Hisse-i Kethüda-yı
Göründür
Hâsıl: 147
Karye-i Denizgözi ma’a çiftlik-i
Yusuf ma’a zemin-i İdris an Karye-i
Göründür Hâsıl: 370
Mine’l-muafiye
Hâsıl: 400
Karye-i Kara Arslan tâbi-i Bazar-ı
Göründür, tamam-ı mâlikâne mülk-i mebî-i merhum Ali Paşa; hâliya vakf-ı
imaret-i hod der İstanbul; hisse-i evvel
Nefer: 13 Hâne:
11
Mücerred: 3 Hâsıl:
1.996 Mâlikâne: 544
3) TT 384 Canik Sancağı Timar İcmali
(1554-55 civarı), s. 82.
Timar-ı
Kubad veled-i İskender
Karye-i Duman tâbi-i
Kavak Hâsıl: 2.720 Karye-i Bayındır
tâbi-i
mezkûr
Hâsıl: 2.931
Çiftlik der Karye-i Alan tâbi-i
mezkûr Hâsıl:
450
Mezraa-i Şehinşah tâbi-i mezbûr Hâsıl: 334
Yekûn:
6.437[6.435]
Hisse-i Kubad el-mezbûr: 3.826
*
Hacettepe
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Tarih
Bölümü Öğretim Üyesi.
[1] Kullanılan kaynaklar ve yayınlanmış
bazı tahrir defterleri kaynakçada verilmiştir. Atıflar, açıklama gerekmedikçe
metin içinde yapılacaktır.
[2] Merkezî devletin nakit gelir
ihtiyacının arttığı bu yeni dönemde cizye ve avârız gibi vergiler
ve bu çerçevede de bu vergilere ilişkin sayımlar ve defterler ön plana
çıkmıştır. Bu hususta Oktay Özel’in bu eserdeki katkısına bakılabilir.
[3] Tahrir sürecinde yaşanan gelişmeler
ve zorluklarla ilgili olarak ayrıca bkz. Murphey 1990 ve İlhan 1987.
[4] Bu terimlerin bir kısmı bölgeden
bölgeye farklı anlamlar taşıyabilirdi. Çift ve yarım çift miktarı
dönüm olarak sancaktan sancağa ve toprağın kalitesine göre değişirdi (60-150
dönüm arası). Bennâk kategorisi her zaman ekinlü-bennâki
ifade etmeyebilir. Caba terimi ise mesela Rum Beylerbeyliğinde tapulu
toprağı bulunmayan evli erkek anlamına gelirken Karaman ve İç-il’de kendi
geçimini sağlamaya gücü yeten bekâr anlamına gelirdi. Bkz. Öz 1991:436).
Osmanlı çift-hane sistemi ve raiyyet rüsumu konularında bkz. İnalcık
1959 ve 1990).
[5] Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde
muhtemelen 16. Yüzyıl ortalarına kadar gayrimüslimler reâyâ da tıpkı
müslümanlar gibi çift-hane sistemine göre yazılmış, bundan sonra ise
diğer yerlerdeki gayrimüslimler gibi ispençe vergisi esasına göre
evli-bekâr şeklinde yazılmışlardır. Krş. 1569 tarihli Şarkî Karahisar
Kanunnamesi: Yediyıldız 1985: 155.
[6] Bkz. Kaynakça.
[7] H. Lowry, Selanik üzerine yaptığı
incelemede tahrir defterlerinde görülmeyen ama Osmanlı-öncesinde varlığı
bilinen yerleşimleri vakıf defterlerinde bulduğunu belirtir (Lowry 1992: 8-9).
[8] Bu konudaki tartışmaları
değerlendiren Göyünç’ün bulguları da 5 kişilik hane varsayımının gerçeğe yakın
bir durumu temsil ettiğini gösterir: Göyünç 1979. Erder’in (1975)sanayi-öncesi
toplumlarda büluğ çağı üstündeki erkeklerin genel nüfusa nispeti hakkındaki
tespitlere dayalı en alt (2.729 ve en üst (4.31) sınır çarpanları gerçekçi ise
de kullanışsız olduğu için fazla bir rağbet görmemiştir.
[9] Defterlerin sosyal tarih kaynağı
olarak değeri konusunda ayrıca bkz. Emecen 1991.
[10] İlk rakamlar hane x 4.5, ikinciler
nefer x 3 formülüne göre hesaplanmıştır.
[11] Harput’ta 1518-1523 arasındaki
yüzde 104’lük artış tamamen fetih sonrası şartların niteliğinden
kaynaklanmıştır. O bakımdan 16. Yüzyıldaki artış için 1523-1566 rakamları daha
sağlam bir temel oluşturur.
[12] Bu tahmin hane x 5 formülüne
dayanıyor; kırsal nüfus Canik’te de Rum vilayetinin öteki bölgeleri gibi yüzde
100’den fazla bir artış göstermiştir(Öz 1999: 64-65).
[13] Defterlerdeki terminoloji
meselesinin genel bir değerlendirmesi için bkz. Arıkan 1996. Ölçü-tartı
birimleri için bkz. İnalcık:1983.
[14] Tahrir verilerinin iktisadî tarih
açısından değeri hakkında bir tartışma için bkz. İslamoğlu-İnan 1991: 68-81. Bu
verilerin ilginç bir kullanımı için bkz. McGowan 1969.
[15] Tahrir süreci için bkz. Barkan
1940; İnalcık 1954; Barkan-Meriçli 1988; İlhan 1987; Murphey 1990.
[16] Bkz. Oktay Özel, “16.-17.
Yüzyıllarda Anadolu’nun Demografi Tarihi: Yeni Bulgular Işığında Bir
Değerlendirme”, VIII. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi(Bursa,
18-21 Haziran 1998)’ne sunulan tebliğ.
[17] Bu konuda ayrıntılı çalışmalar
yapan Yılmaz Kurt’un konuya ilişkin genel bir değerlendirmesi için bkz. Kurt
1996.
[18]Mesela, Ordu yöresi yer adlarının
tasnifi için bkz. Yediyıldız 1985.
[19] Köşeli parantez içerisindeki
eklemeler tarafımızdan yapılmıştır.
[20] Nefer, hane ve mücerred rakamları
kişi sayısını belirtir; hâsıl rakamları akçe olarak anlaşılmalıdır.  |
